विठ्ठल मंदिरातील सोळखांबी मंडप: पवित्र स्तंभ आणि प्राचीन शिलालेखांची सविस्तर माहिती

श्री विठ्ठल रुक्मिणी मंदिराचा वास्तूविषयक गाभा

पंढरपूरच्या श्री विठ्ठल रुक्मिणी मंदिरातील 'सोळखांबी मंडप' म्हणजे वारकरी परंपरेचा आत्मा आहे. सोळा खांबांवर ही वास्तू उभी आहे. गाभाऱ्याबाहेर असलेला हा शेकडो वर्षांचा जुना मंडप पाहिला की मन थबकते. इथेच उभे राहून अनेक पिढ्यांनी विठ्ठलनामाचा गजर केला आहे. नुसते छत पेलण्यासाठी हा मंडप नाही. ती एक जिवंत, आध्यात्मिक जागा आहे. सावळ्या परब्रह्माला पाहण्याआधी, याच ठिकाणी भाविकांची हुरहूर शांत होते आणि मन दर्शनोन्मुख होते.

पवित्र गरुड स्तंभ

या सोळा खांबांमध्ये गरुड स्तंभ विशेष लक्ष वेधून घेतो. प्रत्यक्ष भगवान विष्णूंचे वाहन असलेल्या गरुडाचे ते प्रतीक आहे. सणांच्या वेळी या स्तंभाला चांदीचे किंवा पितळी आवरण चढवले जाते. संत तुकाराम महाराज आणि संत ज्ञानेश्वर महाराज यांनी याच स्तंभाजवळ उभे राहून माऊलींची आळवणी केली होती. श्री विठ्ठलाला सामोरे जाण्यापूर्वी गरुड स्तंभाला मिठी मारली की अंतःकरण शुद्ध होते, अशी वारकऱ्यांची अपार श्रद्धा आहे. एरवी पंढरीची वारी नसताना इथे असीम शांतता असते. तेव्हा भाविक कोणतीही घाई न करता या स्तंभाला कवेत घेतात आणि आपले हितगूज देवापर्यंत पोहोचवतात.

प्राचीन शिलालेख आणि ऐतिहासिक नोंद

इतिहासाचा एक जिवंत दस्तऐवज म्हणूनही सोळखांबी मंडपाची ओळख आहे. येथील दगडी भिंती अतिशय बोलक्या आहेत. त्यांच्यावर आणि खांबांवर १२ व्या, तसेच १३ व्या शतकातील मराठी आणि संस्कृत शिलालेख कोरलेले आहेत. मंदिराची देखभाल आणि आरतीची परंपरा अखंड चालावी म्हणून राजे, सरदार आणि सामान्य भाविकांनी दिलेल्या देणग्यांची यात नोंद आहे. विठ्ठल भक्तीची पाळेमुळे महाराष्ट्रात कशी रुजली, हे यातून स्पष्ट होते. हे कोरीव लेख वाचताना एक विलक्षण अनुभूती येते. शेकडो वर्षांपूर्वी याच जागी उभ्या असलेल्या जुन्या वारकऱ्यांशी आपली नाळ नकळत जुळली जाते.

दगडी कोरीव काम आणि प्रतीकवाद

काळ्या बेसॉल्ट दगडातून घडवलेले हे सोळा खांब कमालीचे भक्कम आहेत. शेकडो वर्षांचे ऊन-पाऊस त्यांनी पचवले आहे. लाखो वारकऱ्यांच्या गर्दीला सामावून घेण्यासाठीच या अभेद्य वास्तूची निर्मिती झाली होती. वर छताकडे पाहिले की पावित्र्य आणि आध्यात्मिक जागृतीचे प्रतीक असलेली भव्य कमळाची नक्षी दिसते. प्रत्येक खांब म्हणजे एक स्वतंत्र कलाकृती आहे. देवी-देवता आणि पारंपारिक आकृत्या त्यावर अत्यंत रेखीवपणे कोरलेल्या आहेत. आषाढी एकादशीच्या वेळी गर्दी नियंत्रित करण्यासाठी आणि दररोजच्या कीर्तन, भजनाला पुरेशी जागा मिळावी, याच हेतूने हा मंडप प्रशस्त बनवला आहे.

आजच्या काळात मंडपाचा अनुभव

पंढरीची वारी नसताना पंढरपूरला आल्यास, सोळखांबी मंडप अगदी जवळून पाहता येतो. आषाढी किंवा कार्तिकीचा अथांग जनसागर यावेळी नसतो. त्यामुळे भाविक अगदी निवांतपणे येथील अप्रतिम कोरीव काम आणि जुने शिलालेख वाचू शकतात. पहाटेच्या काकड आरतीचे आणि रात्रीच्या शेज आरतीचे स्वर या दगडी मंडपात मनमोहकपणे घुमतात. पदस्पर्श दर्शनाच्या रांगेतील वारकरी याच वास्तूतून पुढे सरकतात. माऊलींच्या चरणांवर मस्तक ठेवण्याआधी, या वास्तूतील चैतन्य आणि शेकडो वर्षांची ऊर्जा आपल्यात सामावून घेण्यासाठी भाविकांना इथे पुरेसा वेळ मिळतो.