संत एकनाथांची भारुडे: लोकनाट्य आणि आध्यात्मिक रूपकांतून समाजप्रबोधन

सोळाव्या शतकातील महाराष्ट्रात गूढ आध्यात्मिक ज्ञान आणि वेदान्त विचार प्रामुख्याने संस्कृत ग्रंथांपुरताच मर्यादित राहिला होता. सामान्य जनता या विचारापासून पारखी होती. पैठणचे संत एकनाथ महाराज यांनी हे चित्र पुरते बदलून टाकले. त्यांनी थेट गावच्या चावडीवर, पारावर आणि गल्लीबोळात पाऊल ठेवले आणि लोकभाषेचा गोडवा स्वीकारला. आपल्या नाट्यमय आणि काव्यात्मक 'भारुड' रचनेच्या माध्यमातून त्यांनी पारंपरिक लोककलांना समाजप्रबोधनाचे आणि आत्मज्ञानाचे एक प्रभावी साधन बनवले आहे.

गावच्या चावडीवरील जिवंत लोकनाट्य

संत एकनाथ महाराज यांनी मठात किंवा एकांतात बसून केवळ कोरडे तत्त्वज्ञान सांगण्याऐवजी पैठण आणि परिसरातील लोकजीवनाचे, कष्टकऱ्यांचे आणि भटक्या कलाकारांचे सूक्ष्म निरीक्षण केले. त्यांनी सुमारे तीनशेहून अधिक भारुडे रचली. यात पन्नासहून अधिक विविध लोकपात्रांचा अत्यंत रंजक समावेश केला आहे. या प्रत्येक पात्राचे बाह्य रूप मनोरंजक आणि नाट्यात्मक होते, तर त्याचे आंतरिक स्वरूप गूढ तत्त्वज्ञानाने ओथंबलेले होते.

कोणत्याही औपचारिक धर्मशिक्षणाशिवाय सामान्य माणसाला या नाट्यमय संवादांमधून अध्यात्माचे गूढ सत्य सहज उमजू लागले:

• वासुदेव: डोक्यावर मोरपिसांची टोपी घालून पहाटेच्या वेळी गावात येणारा वासुदेव हा आत्मजागृतीचे प्रतीक बनला. आयुष्य संपण्यापूर्वी संसाराच्या झोपेतून जागे व्हा आणि श्रीविठ्ठलाचे नामस्मरण करा, अशी साद त्याने घातली.
• गोंधळी: आई भवानीचा गोंधळ घालणारा गोंधळी दैवी शक्तीचे आवाहन करत मनातील काम, क्रोध आणि अज्ञानरूपी असुरी वृत्तींवर मात करण्याचा आदेश देतो.
• जोशी: गावोगावी फिरणारा ज्योतिषी लोकांचे हात केवळ ऐहिक भविष्य सांगण्यासाठी पाहत नाही, तर पूर्वकर्मांचे फळ दाखवून खऱ्या विठ्ठलभक्तीचा मार्ग दाखवतो.
• बहुरूपी: नानाविध सोंगे घेणारा बहुरूपी हे दाखवतो की, माया कशी क्षणभंगुर रूपे निर्माण करते; तर प्रत्येक बाह्य सोंगामागे मूळ आत्मतत्त्व सदैव एकसंध व अविनाशी राहते.

आध्यात्मिक उतारा: प्रसिद्ध रूपकांचा खरा अर्थ

संत एकनाथ महाराजांच्या रचनांमध्ये 'विंचू चावला' हे भारुड आजही जनमानसात विशेष लोकप्रिय आहे. विंचू डसल्यावर अंगात विष भिनून वेदनेने कळवळणाऱ्या माणसाचे हुबेहूब नाट्य यात उभे केले जाते. वरवर पाहता लोक या सोंगावर मनसोक्त हसतात. पण संत एकनाथ महाराज श्रोत्यांचे लक्ष लगेचच अंतर्मनाकडे वळवतात. हा विंचू म्हणजे काम आणि क्रोधाची दुर्गुणी वृत्ती आहे, तर त्याचे विष म्हणजे मानवी मनाला पोखरत जाणारे दुर्विचार आहेत.

या विषावर संत एकनाथ महाराज एक सोपा उतारा सांगतात. सात्त्विक गुणांचा अंगीकार करा आणि श्रीविठ्ठलाच्या नामाचा आश्रय घ्या, हाच तो खरा मार्ग आहे. सत्त्वगुणाचा उतारा लागताच काम-क्रोधाचे विष आपोआप उतरते. अशा टोकदार रूपकांमुळे सामान्यांना कठीण वेदान्त सहज समजला, जो एरवी मोठ्या प्रवचनांतूनही समजणे कठीण होते.

सामाजिक समता आणि सर्वसमावेशक दृष्टिकोन

संत एकनाथ महाराजांनी भारुडांतून विषमतेवर आणि जातीव्यवस्थेवर थेट प्रहार केला. भगवंत प्रत्येक जीवात समान आहे. विविध समाजघटकांच्या संवादात्मक भारुडांमधून त्यांनी हे सत्य ठामपणे मांडले आहे. उपेक्षित घटक, कष्टकरी श्रमिक आणि बारा बलुतेदारांच्या मुखातून परमार्थाची भाषा वदवून खरी श्रेष्ठता जन्माने नव्हे, तर अंतःकरणाच्या शुचितेने आणि भक्तीने ठरते हे त्यांनी सिद्ध केले.

त्यांच्या भारुडांनी संत ज्ञानेश्वर महाराजांचे तत्त्वज्ञान थेट संसारी माणसाच्या अंगणात आणून ठेवले. प्रपंचात राहूनही परमार्थ साधता येतो. आणि प्रामाणिक कर्माला विठ्ठल नामाची साथ लाभल्यास मुक्ती सहज मिळते, हा ठाम विश्वास त्यांनी जनमानसात निर्माण केला आहे.

वारकरी संप्रदायातील अंतर्मुखतेचा पाया

वारकरी संप्रदायाच्या कीर्तन-भजनात भारुडांचे स्थान आजही अढळ आहे. पंढरपूरच्या वारीची वाट चालताना हीच भारुडे प्रत्येक वारकऱ्याला सावध करतात की, जोवर अंतर्मन निर्मळ होत नाही, तोवर कोरड्या बाह्य आचारांना कवडीचेही मोल नसते. संत एकनाथ महाराजांनी परब्रह्माचा गूढ विचार लोककलेच्या साध्या वेशात सर्वांसाठी खुला केला. हाच वारसा आज महाराष्ट्रातील लाखो भाविकांच्या अंतरात ज्ञानाची आणि विठ्ठलभक्तीची अखंड ज्योत तेवत ठेवत आहे.