संत भानुदास: श्री विठ्ठलाची मूर्ती पुन्हा पंढरपूरला आणणारे महान भक्त

वारकरी परंपरेत संत भानुदास महाराजांचे स्थान अत्यंत आदराचे मानले जाते. गोदावरीच्या तीरावर वसलेल्या ऐतिहासिक पैठण नगरीत त्यांचा जन्म झाला, आणि हेच थोर संत पुढे शांतीब्रह्म संत एकनाथ महाराजांचे पणजोबा ठरले. त्यांचे अवघे जिणे केवळ विठ्ठलचरणी लीन होते. संपूर्ण महाराष्ट्रावर आणि समस्त वारकऱ्यांवर त्यांचे न विसरता येणारे ऋण आहे; कारण विजयनगर साम्राज्यात गेलेली श्री विठ्ठलाची पवित्र मूर्ती महाराजांनीच मोठ्या सन्मानाने पुन्हा पंढरपुरात आणली.

विठ्ठल विरहाने व्याकुळ झालेली पंढरी

गोष्ट सोळाव्या शतकातील आहे, जेव्हा विजयनगरचे सम्राट कृष्णदेवराय पंढरपूरला आले होते. विठुरायाचे देखणे रूप पाहताच ते भारावून गेले. सावळ्या परब्रह्माची सेवा पंढरीत न राहता भव्य राजमहालात व्हावी, असा भाव त्यांच्या मनी दाटून आला. त्याचबरोबर परकीय आक्रमणांपासून रक्षण करण्याच्या हेतूने त्यांनी विठ्ठलाची मूर्ती राजधानी विजयनगर (हंपी) येथे नेली. पंढरी पोरकी झाली. मंदिराचा गाभारा सुना झाला, चंद्रभागेचा तीर शांत झाला आणि लाडक्या माऊलीच्या विरहात वारकरी व्याकुळ होऊन रडू लागले.

विजयनगरचा प्रवास आणि दृढ संकल्प

पंढरीची ही आर्त दशा संत भानुदास महाराजांना अजिबात पाहावली नाही. आपल्या लाडक्या पांडुरंगाला पुन्हा पंढरपुरात आणायचाच, असा पक्का निर्धार करून ते एकटेच पायी विजयनगरच्या वाटेने निघाले. सोबतीला फक्त हातातील टाळ आणि मुखी अखंड विठ्ठलनामाचा गजर होता. काटेकुटे, शेकडो मैलांचे घनदाट रान आणि कठीण डोंगररांगा तुडवत शेवटी ते विजयनगरला पोहोचले.

तिथे मंदिराचे भव्य दरवाजे कुलूपबंद होते. पण भेटीची अनावर ओढ असल्याने ते मध्यरात्री त्या बंद गाभाऱ्यात सहज आत शिरले. साक्षात विठूमाऊली समोर उभी होती! रूप पाहताच भानुदास महाराज थेट चरणी कोसळले आणि नेत्रांतील अश्रूंनी त्यांनी देवाचे पाय धुतले. त्यांनी आर्ततेने विरहाचे अभंग आळवले. भक्ताचे हे अथांग प्रेम पाहून विठ्ठलाने स्वतःच्या गळ्यातील नवरत्नांचा सुवर्णहार काढला आणि महाराजांच्या गळ्यात घातला.

शूळाचे झाले झाड: भक्तीची अलौकिक परीक्षा

सकाळ होताच विठ्ठलाच्या गळ्यातील राजेशाही हार गायब झाल्याचे पुजाऱ्यांच्या लक्षात आले. राजवाड्यात एकच खळबळ उडाली आणि चौकशीअंती तो मौल्यवान हार भानुदास महाराजांच्या गळ्यात सापडला. त्यांना चोर समजून राजसभेत उभे केले गेले. राजाने संतापाच्या भरात त्यांना थेट शूळावर चढवण्याचा कठोर आदेश दिला. पण महाराज जराही डगमगले नाहीत. हे शरीर विठ्ठलाचेच आहे, असा ठाम विश्वास ठेवून त्यांनी ती मृत्यूदंड देणारी शिक्षाही शांतपणे स्वीकारली.

वधस्तंभावर नेले असताना भानुदास महाराजांनी डोळे मिटून पांडुरंगाची करुणा भाकली. 'जनी वनी तू एकची विठ्ठला' अशी हाक त्यांनी मारली. आणि सर्वांसमोर चमत्कार घडला! त्या निर्जीव लोखंडी शूळाला पालवी फुटली आणि त्याचे रूपांतर एका हिरव्यागार वृक्षात झाले. हे पाहून राजा कृष्णदेवराय चकित झाले. हे कुणी चोर नसून प्रत्यक्ष भगवंताचे थोर संत आहेत, हे राजाला पुरते उमगले. त्यांनी लगेच महाराजांच्या पायावर लोटांगण घातले, क्षमा मागितली आणि आपले अवघे राज्य अर्पण केले.

श्री विठ्ठलाचे पंढरपुरात पुनर्पदार्पण

महाराजांनी राजाचे धनदौलत आणि मानमरातब नम्रपणे नाकारले. त्यांनी केवळ एकच मागणं मागितलं, "आमच्या लाडक्या विठूमाऊलीला परत पंढरीला घेऊन जाऊ द्या." राजानेही पश्चात्तापदग्ध होऊन मोठ्या वैभवात, वाद्यवृंद, पालखी आणि सैन्याच्या संरक्षणात विठ्ठलमूर्तीची पंढरपूरकडे रवानगी केली.

महाराज विठ्ठलमूर्ती घेऊन पंढरपुरात दाखल झाले, तेव्हा अवघ्या पंढरीत दिवाळीसारखा आनंदोत्सव साजरा झाला. चंद्रभागेच्या वाळवंटात टाळ-मृदंग कडाडले. वारकऱ्यांचा हर्ष गगनात मावेनासा झाला, आणि ती पावन मूर्ती पुन्हा मूळ गाभाऱ्यात विटेवर अधिष्ठित झाली. पंढरी पुन्हा सनाथ झाली होती. ज्यांच्या निष्ठेमुळे महाराष्ट्राला विठ्ठलदर्शन परत लाभले, त्या संत भानुदास महाराजांचे स्मरण आजही प्रत्येक वारकरी कृतज्ञतेने करतो.