भक्त पुंडलिक: ज्या मातृ-पितृ भक्तीने श्री विठ्ठलाला पंढरपुरात आणले

गावोगावची मंदिरे असोत की आषाढी-कार्तिकीची पंढरीची वारी, वारकऱ्यांच्या मुखातून एकच नाद घुमतो— "पुंडलिक वरदा हारि विठ्ठल, श्री ज्ञानदेव तुकाराम." हा केवळ जयघोष नाही. वारकरी संप्रदायात साक्षात पांडुरंग किंवा संतांचे नाव घेण्याआधीही भक्त पुंडलिकाचे नाव आदराने मुखी येते. पुंडलिकाच्या निस्सीम मातृ-पितृ भक्तीने परब्रह्म श्री विठ्ठलाला वैकुंठावरून थेट पंढरीच्या वाळवंटात ओढून आणले. आणि चंद्रभागेच्या तीरावर भक्तीचे हे महातीर्थ कायमचे उभे राहिले.

पुंडलिकाचा कायापालट आणि कुक्कुट ऋषींचा आश्रम

वारकरी संप्रदायातील प्राचीन आख्यायिका सांगते की, सुरुवातीला पुंडलिक असा नव्हता; तो आई-वडिलांचा कमालीचा अनादर करणारा मुलगा होता. जानुदेव आणि मुक्ताबाई या वृद्ध माता-पित्यांसह काशी यात्रेला निघालेला असताना पुंडलिक पत्नीसह ऐटीत घोड्यावर स्वार होता, अन् वृद्ध माता-पित्यांना मात्र पायी चालणे भाग पडत होते. वाटेत ते कुक्कुट ऋषींच्या आश्रमात थांबले. तिथे पहाटेच्या प्रहरी पुंडलिकाला एक विलक्षण दृश्य दिसले. मलीन वस्त्रांतील काही दिव्य स्त्रिया आश्रमात आल्या, त्यांनी ऋषींची आणि त्यांच्या वृद्ध पालकांची अत्यंत नम्रतेने सेवा केली आणि क्षणात शुभ्र, तेजोमय रूप धारण करून त्या निघून गेल्या. विचारपूस करताच त्या गंगा, यमुना आदी पवित्र नद्या असल्याचे उघड झाले. त्यांनी पुंडलिकाचे डोळे उघडले— आई-वडिलांची निःस्वार्थ सेवा ही जगातील सर्व तीर्थक्षेत्रांपेक्षा आणि तपांपेक्षा श्रेष्ठ आहे. या एका प्रसंगाने पुंडलिकाचा अहंकार क्षणात गळून पडला आणि त्याचे संपूर्ण जीवन पालटले.

विटेवर उभा राहिलेला पांडुरंग: कर्तव्याची पराकाष्ठा

पुंडलिक आपल्या माता-पित्यांसह दिंडीरवन म्हणजेच पंढरपूर परिसरात परतला. तिथे त्याने आपले उरलेले संपूर्ण आयुष्य आई-वडिलांच्या चरणसेवेत अर्पण केले. त्याची ही सेवा इतकी निष्काम आणि अथांग होती की, साक्षात भगवान श्रीकृष्ण द्वारकेहून पंढरीत अवतरले. दारात येऊन देवाने साद घातली. त्या क्षणी पुंडलिक आई-वडिलांचे पाय चेपण्यात तल्लीन होता. साक्षात भगवंत समोर उभे असतानाही त्याने कर्तव्य अर्धवट सोडले नाही. सेवेत जराही खंड पडू नये म्हणून त्याने सहज हाताशी असलेली एक वीट मागे भिरकावली आणि देवाला त्यावर उभे राहून वाट पाहण्याची विनंती केली. भक्ताच्या या कर्तव्यावर आणि निरपेक्ष प्रेमावर प्रसन्न होऊन, कमरेवर हात ठेवून श्री विठ्ठल त्या विटेवर उभे राहिले.

पंढरपुरातील शाश्वत अधिष्ठान आणि पुंडलिकाचा वर

माता-पित्यांची सेवा पूर्ण झाल्यावर पुंडलिक बाहेर आला आणि त्याने भगवंताच्या चरणी साष्टांग प्रणिपात केला. श्री विठ्ठलाने प्रसन्न होऊन त्याला इच्छित वर मागण्यास सांगितले. पुंडलिकाने स्वतःसाठी ऐश्वर्य, संपत्ती किंवा मुक्ती यातले काहीही मागितले नाही. त्याने केवळ एकच आर्त प्रार्थना केली, "हे देवा, दीनदुबळ्या आणि सामान्य भक्तांच्या कल्याणासाठी तू याच विटेवर, चंद्रभागेच्या तीरावर कायमस्वरूपी वास करावा." भक्ताची ही विनंती भगवंताने मान्य केली आणि पांडुरंग पंढरपुरात युगानुयुगे उभा राहिला.

मातृ-पितृ भक्तीतून साकारलेले भागवत धर्म

भागवत धर्मात स्वकर्तव्य आणि आई-वडिलांची सेवा हीच खरी ईश्वराची पूजा मानली आहे. म्हणूनच संत ज्ञानेश्वर महाराज आणि संत तुकाराम महाराज यांनी आपल्या अभंगांमधून पुंडलिकाच्या या भक्तीचे वारंवार गोडवे गायले आहेत. पुंडलिकाच्या निस्सीम प्रेमामुळेच आज पंढरपूर लाखो वारकऱ्यांचे माहेर बनले. पंढरपुरात येणारा प्रत्येक वारकरी मंदिरात जाण्यापूर्वी चंद्रभागेच्या पात्रातील पुंडलिक चरणी नतमस्तक होतो. ज्या भक्ताने साक्षात देवाला विटेवर उभे राहण्यास भाग पाडले, त्याचे स्मरण म्हणूनच प्रत्येक कीर्तनात आणि भजनात सर्वप्रथम केले जाते.